तलाठी भरती — मराठी व्याकरण सराव पेपर १
Talathi Bharti Marathi Grammar Practice Set 1 — 25 questions with answers
तलाठी परीक्षेतील मराठी विभागात व्याकरणासोबत म्हणी, वाक्प्रचार आणि शब्दसंग्रह विचारले जातात. पदवीधर स्तराच्या परीक्षेत पर्याय एकमेकांच्या जवळचे असतात, म्हणून प्रत्येक स्पष्टीकरणातील नियम लक्षात ठेवा.
-
१.'कपाळ फुटणे' या वाक्प्रचाराचा अचूक अर्थ खालीलपैकी कोणता आहे?
- कपाळाला मार लागणे.
- डोके दुखणे.
- अकस्मात मोठे संकट कोसळणे.
- भाग्य उजळणे.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) अकस्मात मोठे संकट कोसळणे.
'कपाळ फुटणे' या वाक्प्रचाराचा अर्थ म्हणजे अचानकपणे मोठे संकट येणे किंवा दुर्दैव ओढवणे. उदा. 'एकापाठोपाठ संकटे आल्याने त्याचे कपाळच फुटले.'
घटक: शब्दसंग्रह
-
२.खालीलपैकी कोणता शब्द तत्सम प्रकारात मोडतो?
- घर
- दूध
- हस्त
- कान
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) हस्त
'हस्त' हा मूळ संस्कृत शब्द असून तो मराठीत कोणताही बदल न होता जसाच्या तसा वापरला जातो, म्हणून तो तत्सम शब्द आहे. 'घर' (गृह), 'दूध' (दुग्ध), 'कान' (कर्ण) हे संस्कृत शब्दांवरून मराठीत बदल होऊन आलेले तद्भव शब्द आहेत.
घटक: शब्दसिद्धी
-
३.'उंटावरचा शहाणा' या म्हणीचा अर्थ सांगा.
- प्रवासात मदत करणारा.
- गर्विष्ठ मनुष्य.
- मूर्खपणाचा सल्ला देणारा.
- अनुभवी व्यक्ती.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) मूर्खपणाचा सल्ला देणारा.
'उंटावरचा शहाणा' या म्हणीचा अर्थ 'एखाद्याला मूर्खपणाचा किंवा अयोग्य सल्ला देणारा मनुष्य' असा होतो. असा व्यक्ती स्वतःला शहाणा समजत असला तरी त्याचे बोलणे किंवा विचार चुकीचे आणि हास्यास्पद असतात. 'अनुभवी व्यक्ती' किंवा 'गर्विष्ठ मनुष्य' हे अर्थ या म्हणीला लागू पडत नाहीत.
घटक: म्हणी व वाक्प्रचार
-
४.उपमेय आणि उपमान यांत भेद नसून ते एकरूप आहेत असे वर्णन केले जाते, तेव्हा कोणता अलंकार होतो?
- उपमा
- उत्प्रेक्षा
- अतिशयोक्ती
- रूपक
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (D) रूपक
जेव्हा उपमेय आणि उपमान यांच्यामध्ये कोणताही भेद नसून, दोन्ही एकच आहेत असे वर्णन केले जाते, तेव्हा रूपक अलंकार होतो. यात उपमेय हेच उपमान बनून येते, जसे 'देह देवाचे मंदिर'.
घटक: अलंकार
-
५.पुढीलपैकी 'मित्र' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
- सोबती
- वैरी
- शत्रू
- रिपू
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (A) सोबती
'मित्र' या शब्दाचा समानार्थी शब्द 'सोबती' आहे. 'वैरी', 'शत्रू' आणि 'रिपू' हे सर्व 'शत्रू' या शब्दाचे समानार्थी शब्द आहेत. त्यामुळे 'सोबती' हा अचूक पर्याय आहे.
घटक: समानार्थी शब्द
-
६.खालील पर्यायांपैकी शुद्ध शब्द निवडा.
- दिर्घायुषी
- दीर्घायुषि
- दीर्घायुषी
- दिर्घायुषि
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) दीर्घायुषी
'दीर्घायुषी' या शब्दात 'दी' आणि 'षी' दोन्ही दीर्घ असतात. 'दिर्घायुषी' किंवा 'दीर्घायुषि' हे अशुद्ध लेखन आहे.
घटक: शुद्धलेखन
-
७.खालील शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द ओळखा: 'सगुण'
- अवगुण
- दुर्गुण
- सदगुण
- निर्गुण
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (D) निर्गुण
'सगुण' म्हणजे 'गुणधर्म असलेला' किंवा 'गुणांनी युक्त असलेला'. याचा विरुद्धार्थी शब्द 'निर्गुण' आहे, ज्याचा अर्थ 'गुणधर्म नसलेला' किंवा 'गुणातीत' असा होतो. 'अवगुण', 'दुर्गुण' (वाईट गुण) आणि 'सदगुण' (चांगला गुण) हे 'गुण' या संकल्पनेशी संबंधित असले तरी 'सगुण' चे विरुद्धार्थी नाहीत.
घटक: विरुद्धार्थी शब्द
-
८.'आकाशपाताळ एक करणे' या वाक्प्रचाराचा योग्य उपयोग कोणत्या वाक्यात केला आहे?
- मुलांनी खेळताना खूप गोंधळ घातला.
- पक्ष्यांनी सकाळी मोठ्याने किलबिलाट केला.
- वादळामुळे सर्वत्र हाहाकार माजला.
- शेतकऱ्यांनी आपल्या मागण्यांसाठी आकाशपाताळ एक केले.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (D) शेतकऱ्यांनी आपल्या मागण्यांसाठी आकाशपाताळ एक केले.
'आकाशपाताळ एक करणे' म्हणजे एखाद्या गोष्टीसाठी खूप प्रयत्न करणे किंवा धावपळ करणे. शेतकऱ्यांनी आपल्या मागण्यांसाठी केलेले अथक प्रयत्न या अर्थाला योग्य ठरतात.
घटक: भाषेचा योग्य वापर
-
९.'गाय' या स्त्रीलिंगी नामाचे पुल्लिंगी रूप कोणते आहे?
- गायबैल
- बैला
- बैल
- गौ
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) बैल
'गाय' या स्त्रीलिंगी नामाचे पुल्लिंगी रूप 'बैल' असे होते. 'गायबैल', 'बैला', 'गौ' हे शब्द चुकीचे लिंग बदल दर्शवतात.
घटक: लिंग व वचन
-
१०.'वियोग' किंवा 'दूर होणे' हा अर्थ कोणत्या विभक्तीने दर्शविला जातो?
- तृतीया
- चतुर्थी
- पंचमी
- सप्तमी
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) पंचमी
एखाद्या गोष्टीपासून वेगळे होणे किंवा दूर होणे हा 'अपादान' कारकार्थ पंचमी विभक्तीने व्यक्त होतो. पंचमीचे प्रत्यय 'ऊन, हून' हे आहेत.
घटक: विभक्ती
-
११.'तिने पत्र लिहिले.' या वाक्याचे 'पूर्ण भूतकाळात' रूपांतर करा.
- तिने पत्र लिहिलेले असेल.
- तिने पत्र लिहीत होती.
- तिने पत्र लिहीत असे.
- तिने पत्र लिहिले होते.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (D) तिने पत्र लिहिले होते.
'तिने पत्र लिहिले' हे साधा भूतकाळातील वाक्य आहे. पूर्ण भूतकाळात क्रिया भूतकाळात पूर्ण झाली होती हे दर्शवावे लागते. 'तिने पत्र लिहिले होते' या वाक्यात 'होते' या सहायक क्रियापदाने क्रिया भूतकाळात पूर्ण झाली होती हे स्पष्ट होते.
घटक: काळ
-
१२.'पंकज' या सामासिक शब्दाचा समास प्रकार ओळखा.
- अव्ययीभाव समास
- द्वंद्व समास
- उपपद तत्पुरुष समास
- कर्मधारय समास
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) उपपद तत्पुरुष समास
'पंकज' या शब्दाचा विग्रह 'पंकात (चिखलात) जन्मणारे' असा होतो. ज्या तत्पुरुष समासात दुसरे पद धातूपासून बनवलेले कृदंत असते आणि ते स्वतंत्रपणे क्रियापद म्हणून वापरले जात नाही, तो उपपद तत्पुरुष समास असतो.
घटक: समास
-
१३.'हातावर तुळशीपत्र ठेवणे' या वाक्प्रचाराचा अचूक अर्थ निवडा.
- तुळशीचे रोप लावणे.
- हात साफ करणे.
- एखादी गोष्ट सोडून देणे किंवा त्याग करणे.
- हातात तुळशीपत्र घेऊन शपथ घेणे.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) एखादी गोष्ट सोडून देणे किंवा त्याग करणे.
'हातावर तुळशीपत्र ठेवणे' या वाक्प्रचाराचा अर्थ म्हणजे एखाद्या गोष्टीचा पूर्णपणे त्याग करणे किंवा ती सोडून देणे. जुन्या काळात एखाद्या गोष्टीचा त्याग करताना हातात तुळशीपत्र ठेवले जाई.
घटक: शब्दसंग्रह
-
१४.खालीलपैकी 'पूर्णाभ्यस्त' शब्द कोणता आहे?
- घरघर
- अधूनमधून
- पटकन
- गुपचुप
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (A) घरघर
जेव्हा एखादा शब्द पूर्णपणे पुन्हा येऊन तयार होतो, तेव्हा त्याला 'पूर्णाभ्यस्त' शब्द म्हणतात. 'घरघर' या शब्दात 'घर' या शब्दाची पूर्ण पुनरावृत्ती झाली आहे. 'अधूनमधून' हा अंशाभ्यस्त, तर 'पटकन' आणि 'गुपचुप' हे अनुकरणवाचक शब्द आहेत.
घटक: शब्दसिद्धी
-
१५.'उचलली जीभ लावली टाळ्याला' या म्हणीचा योग्य अर्थ खालीलपैकी कोणता आहे?
- खूप बडबड करणे.
- विचारपूर्वक बोलणे.
- अतिशयोक्ती करणे.
- काहीही विचार न करता बोलणे.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (D) काहीही विचार न करता बोलणे.
'उचलली जीभ लावली टाळ्याला' या म्हणीचा अर्थ असा आहे की, व्यक्ती कोणताही विचार न करता किंवा परिणामांची पर्वा न करता बोलतो. पर्याय (२) 'विचारपूर्वक बोलणे' हा या म्हणीचा विरुद्धार्थी अर्थ आहे, तर पर्याय (१) 'खूप बडबड करणे' आणि पर्याय (३) 'अतिशयोक्ती करणे' हे म्हणीच्या मूळ अर्थाशी संबंधित नाहीत, कारण ही म्हण केवळ बोलण्याच्या प्रमाणाबद्दल किंवा अतिशयोक्तीबद्दल नसून अविचारीपणाबद्दल आहे.
घटक: शब्दसंग्रह
-
१६.खालीलपैकी 'साधित' शब्द कोणता आहे?
- जा
- ये
- खोडकर
- बस
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) खोडकर
मूळ धातूंना उपसर्ग किंवा प्रत्यय लागून किंवा दोन शब्द एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या शब्दांना 'साधित' शब्द म्हणतात. 'खोडकर' हा 'खोड' या शब्दाला 'कर' हा प्रत्यय लागून तयार झालेला साधित शब्द आहे. 'जा', 'ये' आणि 'बस' हे मूळ धातू (सिद्ध शब्द) आहेत.
घटक: शब्दसिद्धी
-
१७.'उंटावरून शेळ्या हाकणे' या वाक्प्रचाराचा अचूक अर्थ निवडा.
- कठीण परिस्थितीत काम करणे.
- योग्यप्रकारे लक्ष न देता काम करणे.
- मोठ्या प्राण्यांकडून लहान प्राण्यांना सांभाळणे.
- दूर राहून काम व्यवस्थित पार पाडणे.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (B) योग्यप्रकारे लक्ष न देता काम करणे.
'उंटावरून शेळ्या हाकणे' या वाक्प्रचाराचा अर्थ आहे की, एखाद्या कामाकडे योग्य प्रकारे लक्ष न देता ते करणे किंवा दुसऱ्यांवर सोपवणे, ज्यामुळे ते काम व्यवस्थित होत नाही. 'योग्यप्रकारे लक्ष न देता काम करणे' हाच या वाक्प्रचाराचा अचूक अर्थ आहे. इतर पर्याय या वाक्प्रचाराचा योग्य अर्थ स्पष्ट करत नाहीत.
घटक: म्हणी व वाक्प्रचार
-
१८.'जाणावा तो ज्ञानी, पूर्ण समाधानी' या काव्यपंक्तीतील शब्दालंकार ओळखा.
- अनुप्रास
- यमक
- श्लेष
- स्वभावोक्ती
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (B) यमक
या काव्यपंक्तीत 'ज्ञानी' आणि 'समाधानी' या शब्दांच्या शेवटी समान अक्षरे (नी) येऊन नाद निर्माण झाला आहे. कवितेच्या चरणांच्या शेवटी किंवा मध्ये समान उच्चारांची अक्षरे किंवा शब्द आल्यास यमक अलंकार होतो.
घटक: अलंकार
-
१९.'पानसुपारी' या सामासिक शब्दाचा योग्य विग्रह पुढीलपैकी कोणता?
- पान आणि सुपारी
- पान किंवा सुपारी
- पान व सुपारी इत्यादी
- पान म्हणजे सुपारी
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) पान व सुपारी इत्यादी
'पानसुपारी' या समाहार द्वंद्व समासाचा विग्रह 'पान व सुपारी इत्यादी' असा होतो. यात मूळ पदांबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित इतर वस्तूंचाही समावेश होतो.
घटक: समास
-
२०.'दुष्काळात तेरावा महिना.' या म्हणीचा योग्य अर्थ खालीलपैकी कोणता आहे?
- वाईट परिस्थितीत आणखी भर पडणे.
- भरपूर पाऊस पडणे.
- तेरा महिने दुष्काळ असणे.
- एकूण तेरा महिने असणे.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (A) वाईट परिस्थितीत आणखी भर पडणे.
या म्हणीचा अर्थ असा आहे की, आधीच काही संकट असताना त्यात आणखी एका संकटाची किंवा अडचणीची भर पडणे. उदा. 'आजारी असताना नोकरी गेल्याने दुष्काळात तेरावा महिना आला.'
घटक: शब्दसंग्रह
-
२१.'आईवडील' या सामासिक शब्दाचा समास प्रकार ओळखा.
- तत्पुरुष समास
- द्विगु समास
- द्वंद्व समास
- अव्ययीभाव समास
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (C) द्वंद्व समास
'आईवडील' या सामासिक शब्दाचा विग्रह 'आई आणि वडील' असा होतो. ज्या समासात दोन्ही पदे महत्त्वाची असतात, तो द्वंद्व समास असतो. 'आईवडील' हे इतरेतर द्वंद्व समासाचे उदाहरण आहे.
घटक: समास
-
२२.'मोजकेच बोलणारा' या शब्दसमूहासाठी एक शब्द निवडा.
- वाक्पटू
- मितभाषी
- वाचाळ
- बडबड्या
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (B) मितभाषी
'मोजकेच बोलणारा' या शब्दसमूहासाठी 'मितभाषी' हा एकच शब्द वापरला जातो. 'मित' म्हणजे मोजके आणि 'भाषी' म्हणजे बोलणारा. 'वाचाळ' किंवा 'बडबड्या' म्हणजे जास्त बोलणारा, तर 'वाक्पटू' म्हणजे बोलण्यात कुशल असणारा.
घटक: शब्दसंग्रह
-
२३.'हा देखावा खूप सुंदर आहे.' या विधानार्थी वाक्याचे उद्गारार्थी वाक्यात रूपांतर करा.
- किती सुंदर आहे हा देखावा!
- हा देखावा सुंदर आहे का?
- हा देखावा सुंदर असावा.
- हा देखावा सुंदर नाही.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (A) किती सुंदर आहे हा देखावा!
विधानार्थी वाक्याचे उद्गारार्थी वाक्यात रूपांतर करताना, वाक्यातील भावना तीव्रतेने व्यक्त केली जाते आणि वाक्याच्या शेवटी उद्गारचिन्ह वापरले जाते. 'किती सुंदर आहे हा देखावा!' हे योग्य उद्गारार्थी वाक्य आहे.
घटक: वाक्यप्रकार व वाक्यरूपांतर
-
२४.'कायदा' हा शब्द कोणत्या परकीय भाषेतून मराठीत आला आहे?
- फारसी
- अरबी
- पोर्तुगीज
- तुर्की
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (B) अरबी
'कायदा' हा शब्द अरबी भाषेतून मराठीत आला आहे. मराठीत अनेक प्रशासकीय आणि कायदेशीर शब्द अरबी भाषेतून आलेले आहेत.
घटक: शब्दसिद्धी
-
२५.'कानामागून आली आणि तिखट झाली' या म्हणीचा अर्थ स्पष्ट करा.
- एखादी गोष्ट अचानकपणे तिखट होणे.
- मागे आलेली व्यक्ती पुढे जाऊन अधिक प्रभावशाली होणे.
- लवकर आलेला माणूस नेहमीच प्रभावी असतो.
- मागे राहिलेल्या व्यक्तीला यश मिळत नाही.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
बरोबर उत्तर: (B) मागे आलेली व्यक्ती पुढे जाऊन अधिक प्रभावशाली होणे.
'कानामागून आली आणि तिखट झाली' या म्हणीचा अर्थ असा की, एखादी व्यक्ती किंवा गोष्ट नंतर आली असली तरी ती पुढे जाऊन अधिक प्रभावी किंवा महत्त्वाची ठरते. 'मागे आलेली व्यक्ती पुढे जाऊन अधिक प्रभावशाली होणे' हा या म्हणीचा नेमका अर्थ आहे. इतर पर्याय या म्हणीचा चुकीचा अर्थ सांगतात किंवा केवळ शाब्दिक अर्थावर आधारित आहेत.
घटक: म्हणी व वाक्प्रचार
हाच सराव वेळेवर करा. पूर्ण तलाठी भरती सराव पेपर — परीक्षेसारखा टायमर आणि प्रत्येक प्रयत्नानंतर विषयनिहाय विश्लेषण. मोफत.
मोफत सराव पेपर सुरू करा